گذر از جاده‌های غرب مازندران نشان میدهد که سیمای اراضی کشاورزی این منطقه طی چند دهه گذشته تغییرات قابل توجهی داشته است. شالیزارهایی که روزگاری بخش بزرگی از زمین‌های روستایی را تشکیل می‌دادند، در بسیاری از مناطق ابتدا به باغ‌های کیوی و مرکبات تبدیل شدند و در سال‌های بعد، با افزایش جمعیت و گسترش نیازهای سکونتی، بخشی از آن‌ها به قطعات کوچکتر تقسیم شده و به کاربری‌های مسکونی و تجاری اختصاص یافته‌اند. در گذشته، تغییر الگوی کشت از برنج به محصولاتی مانند کیوی و مرکبات، با توجه به شرایط بازار و سودآوری بیشتر این محصولات، برای برخی کشاورزان توجیه اقتصادی داشت. اما در سال‌های بعد، عوامل دیگری نیز بر وضعیت زمین‌ها تأثیر گذاشتند. افزایش جمعیت روستاها، ازدواج فرزندان و نیاز خانواده‌های بومی به مسکن، موجب شد بخشی از زمین‌های کشاورزی برای ساخت خانه مورد استفاده قرار گیرد؛ روندی که در برخی موارد در چارچوب ضوابط قانونی و در مواردی خارج از آن اتفاق افتاد. از سوی دیگر، افزایش هزینه‌های تولید، از آماده‌سازی زمین و خرید نهاده‌های کشاورزی تا دستمزد کارگران و ماشین‌آلات، ادامه شالیکاری را برای بسیاری از بهره‌برداران دشوار کرده است. در مقابل، افزایش چشمگیر ارزش زمین، به‌ویژه در پی تقاضای خرید ملک در غرب مازندران، اختلاف قابل توجهی میان درآمد حاصل از کشاورزی و ارزش اقتصادی زمین ایجاد کرده است.
تقسیم اراضی میان وراث نیز به این شرایط دامن زده است. زمین‌هایی که در گذشته قطعات بزرگ و یکپارچه‌ای بودند، به‌مرور میان وراث تقسیم شده و به قطعات کوچک‌تری رسیده‌اند. در بسیاری از موارد، کوچک شدن زمین‌ها امکان استفاده مناسب از ماشین‌آلات و مدیریت اقتصادی کشت را کاهش داده و ادامه کشاورزی را کم‌صرفه کرده است. در نتیجه، برخی مالکان به فروش زمین یا استفاده از آن برای کاربری‌های دیگر تمایل پیدا می‌کنند. در کنار این مسائل، حفظ اراضی کشاورزی نیز از اهمیت ملی برخوردار است. شالیزارهای مازندران بخشی از ظرفیت تولید برنج و امنیت غذایی کشور محسوب میشوند. سازمان جهاد کشاورزی و سایر دستگاه‌های مسئول نیز بر اساس قوانین، وظیفه حفاظت از این اراضی و جلوگیری از تغییر کاربری‌های غیرمجاز را بر عهده دارند. از سوی دیگر، طرح هادی روستایی با هدف ساماندهی و توسعه سکونتگاه‌ها، امکان پاسخگویی به بخشی از نیازهای مسکونی روستاها را فراهم میکند؛ موضوعی که در بازنگری محدوده‌ها، نیازمند توجه همزمان به توسعه روستا و حفظ زمین‌های حاصلخیز است.
تغییر کاربری اراضی در غرب مازندران را نمی‌توان صرفاً به یک عامل یا گروه خاص نسبت داد. تحولات اقتصادی کشاورزی، تغییر الگوی کشت، افزایش جمعیت، نیاز به مسکن، تقسیم ارث و افزایش ارزش زمین، همگی در شکل‌گیری وضعیت کنونی نقش داشته‌اند. حفظ شالیزارها در کنار پاسخگویی به نیازهای مردم، نیازمند راهکارهایی مانند حمایت مؤثر از کشاورزان، کاهش هزینه‌های تولید، خرید تضمینی منصفانه، توسعه صنایع تبدیلی و ایجاد درآمدهای مکمل از جمله گردشگری کشاورزی است. همچنین برنامه‌ریزی برای جلوگیری از خرد شدن زمین‌های کشاورزی و تأمین نیازهای مسکن روستاییان می‌تواند به ایجاد تعادل میان توسعه روستاها و تداوم تولید کشاورزی کمک کند. نهایتا همه عوامل باعث شده تا امروز بسیاری از شالیزارها بین زمین‌ها و ساختمانه‌ها محصور شوند و با ادامه این روند قطعا هر روز شاهد کوچکتر شدن و از بین رفتن شالیزارها خواهیم بود.
دیدگاه ها