به گزارش شفافیت، اظهارنظر جیم اونیل، اقتصاددان ارشد بانک گلدمن ساکس آمریکا مبنی بر اینکه «اقتصادهای برزیل، روسیه، هند و چین (بهترتیب حروف اول B, R, I, C) تا سال ۲۰۵۰ از بسیاری از قدرتهای غربی پیشی خواهند گرفت» در سال ۲۰۰۱ را شاید بتوان جرقه شکلگیری اتحادیهای اقتصادی-سیاسی باعنوان بریکس دانست، زیرا تنها چند سال بعد، در سپتامبر ۲۰۰۶ در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک، به ابتکار ولادیمیر پوتین، نخستین نشست وزرای خارجه چهار کشور یادشده برگزار شد و همکاری بریک رسما کلید خورد و حدود ۳ سال بعد برگزاری اولین نشست سران این کشورها در ژوئن ۲۰۰۹، قدرت این اتحادیه را برای عرض اندام در جهان نوین تقویت کرد. اما بهنظر میرسد واژه «بریک» چندان برای اعضای این اتحادیه اقناعکننده نبود و اعضا برای گسترش تاثیرگذاریشان در جهان در سپتامبر ۲۰۱۰ با عضویت آفریقای جنوبی در این نهاد موافقت کردند؛ کشوری که بازیگر کلیدی قاره آفریقا بهشمار میرود و همین امر وزن ژئوپلتیکی این گروه را بهشدت افزایش داد. در پی این تصمیم اعضا، حرف S به انتهای BRIC افزوده و بریکس متولد شد.
در اوت ۲۰۲۳، طی تصمیمی جدید گسترش تاریخی این گروه در دستور کار قرار گرفت و چند ماه بعد، یعنی ژانویه ۲۰۲۴، شش کشور مصر، اتیوپی، ایران، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و آرژانتین به آن پیوستند، اما آرژانتین اندکی بعد از حضور در این نهاد انصراف داد و عربستان عضویت را بررسی کرد.
در ۲۰۲۵ نیز اندونزی بهعنوان عضو جدید و ده کشور دیگر بهعنوان «کشورهای شریک» پذیرفته شدند.
دستاوردهای بریکس
با برگزاری جدیدترین نشست بریکس در روزهای اخیر (۲۱ و ۲۲ شهریور) هجدهمین اجلاس این اتحادیه برگزار شد تا شاید باوجود جنگ و تنشهای حاکم در خاورمیانه و درگیریهای نظامی روسیه و اوکراین، کشورهای جنوب جهان را برای افزایش وزن و ایجاد قطبی توانمندتر در برابر غرب همسوتر کند؛ هدفی که باتوجه به سهم ۵۰ درصدی این بلوک از جمعیت جهان و سهم حدود ۴۰ درصدی در تولید ناخالص داخلی جهانی نهچندان بعید نیست، بلکه سهلالوصول نیز بهنظر میرسد. اما میزان بهرهبرداری اعضا از این ظرفیت چقدر است؟ این پرسشی است که اکنون به تفکیک برای هر کشوری پاسخی روشن برای آن در دسترس نیست، با این حال دادههای سازمان تجارت و توسعه سازمان ملل (UNCTAD) نشان میدهد تجارت کالا میان کشورهای عضو بریکس از سال ۲۰۰۳ تاکنون بیش از ۱۳ برابر افزایش یافته و ارزش صادرات آنها در سال ۲۰۲۴ به ۱.۱۷ تریلیون دلار رسیده است.
ایران و فرصت بریکس
سهم ایران در گردش تجاری پیمان بینالمللی بریکس شاید موضوعی باشد که پرداختن به آن تصویری واضحتر از میزان بهرهبرداری کشور از این فرصت ارائه دهد؛ مسئلهای که معاون خدمات تجاری سازمان توسعه تجارت ایران در تشریح آن میگوید: در حال حاضر حدود ۲۳ میلیارد دلار از صادرات و ۳۷ میلیارد دلار از واردات ایران با کشورهای عضو بریکس انجام میشود و این کشورها در تجارت خارجی ایران از شرکای راهبردی محسوب میشوند.
این آمار و ارقام نشان میدهد ایران از این اتحادیه نیز مانند اتحادیههای دیگر چون شانگهای، اوراسیا و. آنطور که باید استفاده نکرده و بسیاری از ظرفیتهای این پیمان باوجود کارآمدی آن در دور زدن و خنثیسازی تحریم غرب، دستنخورده باقی مانده است.
در کنار توسعه تجارت اعضا، شاید بتوان دیگر دستاورد مهم بریکس را تاسیس بانک توسعه نوین (NDB) نامید؛ بانکی که در واقع قطار کشورهای نوظهور اقتصادی را برای نقشآفرینی بیشتر در نظامهای مالی جهانی روی ریل قرار میدهد و میتواند هژمونی دلار در تجارت جهانی را حتی اگر درهم نشکند، دستکم زیر سوال ببرد. با این وجود ایران از زمان عضویت رسمیاش در این اتحادیه تلاش درخوری برای عضویت در این بانک انجام نداده است؛ همانگونه که در زمینه استفاده از سازکارهایی چون بکارگیری ارزهای ملی در مبادلات تجاری و. عمل کرده است. با این حال وزیر اقتصاد بهتازگی از الحاق قریبالوقوع ایران به بانک توسعه نوین خبرداده، اما این خبر ازسوی بانک رسما تایید نشده است.
انتظار عملکرد ضدامپریالیستی منطقی نیست
برای درک بهتر جایگاه بریکس و ظرفیتهای آن برای کشور و دلایل عدم توفیق ایران در ورود به بانک توسعه نوین و در مجموع دریافت تصویری شفافتر از میزان بهرهبرداری ایران از ظرفیت بریکس با مهدی خورسند، تحلیلگر اقتصاد سیاسی به گفتوگو پرداختهایم.
خورسند در تشریح جایگاه بریکس اظهار کرد: «بریکس نهادی اقتصادی است که کشورهای نوظهور اقتصادی جهان برای توسعه گفتمان جنوب-جنوب و حمایت کشورهای در حال توسعه از یکدیگر آن را ایجاد کردهاند.»
وی در ارزیابی کوتاه از کارکرد این سازمان بیان کرد: «کارکرد بریکس درهمکاریهای دو یا چندجانبه تاکنون نمود خوبی داشته، بهطوری که یک مقام چینی در سال ۲۰۲۴ اعلام کرده چین و روسیه تمامی مبادلات خود را با استفاده از روبل و یوآن انجام میدهند. از طرف دیگر بیشتر مبادلات اقتصادی روسیه و هند نیز با استفاده از روبل و روپیه صورت میگیرد که همین موارد از کارآیی مطلوب این اتحادیه حکایت میکند.»
خورسند البته باوجود ابهامات در زمینه پیوستن ایران به بانک توسعه نوین، با نگاهی خوشبینانه خبرهای مبنی بر الحاق ایران به این بانک را قابلپذیرش دانست و گفت: «آنطور که مسئولان اعلام کردهاند ایران بهتازگی به عضویت صندوق سرمایهگذاری بریکس در آمده و اینکه این عضویت تاکنون محقق نشده بود تاحدودی طبیعی است، زیرا سالهای زیادی از عضویت ایران در اتحادیه بریکس نگذشته که بخواهیم عدم عضویت ایران در NDB را نشانهای از ضعف شدید بدانیم؛ گرچه بهدلیل محدودیتهایی که با آن درگیر بودیم باید عملکرد بهتری داشتیم.»
وی در ادامه با تاکید بر اینکه بخشی از عدم توفیق ما در بهرهبرداری از ظرفیتهای بریکس ناشی از تحریم است، ادامه داد: «در کنار تحریم، نمیتوان منکر کمکاری ایران در استفاده از ظرفیت بریکس چه در بخش بانک و چه تجارت شد و دلیل این مسئله نیز تمرکز بالای سیاستگذاران در سالهای اخیر بر رفع چالش با غرب و به تبع آن کاهش توجه به ظرفیتهایی چون بریکس بوده است.»
انتظار به قدر ظرفیت
این کارشناس اقتصاد بینالملل افزود: «نباید تصور کنیم این عضویتها میتواند معجزهای در اقتصاد ما رقم بزند؛ بهتر است از بریکس به قدر ظرفیت آن انتظار بازدهی و خلق منافع داشته باشیم.»
وی در پاسخ به این سوال که آیا عضویت در بانک بریکس میتواند بخشی از مشکل نقلوانتقال مالی کشور را برطرف کند؟ گفت: «ایران با بازیگران بزرگی چون چین و هند در اتحادیه بریکس و حتی بریکسپلاس روبهرو است و شکی نیست اگر به عضویت سازکارهای این اتحادیه دربیاید بهراحتی میتواند بخش مهمی از تحریمهای غرب را دور بزند.»
خورسند در تشریح الزامات پیوستن ایران به بانک توسعه نوین اظهار کرد: «پیوستن به نهادهای مالی بینالمللی مستلزم فراهم کردن برخی الزامات است و کشورها باید متناسب با سطح عضویت در این نهادها بانکهای مرکزی خود را برای همگامی با قوانین این نهادها متقاعد و آماده کنند که این قوانین میتواند از حوزههای فنی تا قوانین مالی را شامل شود. ایران نیز از این قاعده مستثنا نیست و در نخستین و مهمترین گام باید همگامسازی قوانین پولی و مالی داخلی با قوانین داخلی بریکس را در دستور کار قرار دهد تا بتواند از این ظرفیت استفاده مطلوبی داشته باشد.»
این کارشناس و پژوهشگر حوزه بریکس در پایان در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه چقدر میتوان روی کمک کشورهای دوست چون چین و روسیه برای بهرهبرداری از ظرفیتهای بریکس حساب کرد؟ تصریح کرد: «من معتقدم کشورها حاضر نیستند خود را قربانی حمایت از کشوری که بهلحاظ سیاسی تحت فشار قدرتها دارد، بکنند و نباید انتظار داشته باشیم که به صرف عضویت ما در بریکس، این نهاد در مقام نهادی ضدامپریالیستی یا ضدغرب عمل کند.»
وی در این باره افزود: «ما برای اینکه بتوانیم امروز روی کمکهای چین یا حتی روسیه حساب کنیم باید پیش از این منافع این کشورها را به اقتصادمان یا ژئوپلتیکمان گره میزدیم تا اکنون راحتتر میتوانستیم از چین بخواهیم که بهمنظور تسهیل استفاده ایران از سازکارهای موجود در بریکس پادرمیانی کند. امروز درهمه مناسبات جهانی موضوع «منافع» است که نقشآفرینی میکند. بر همین مبنا ما باید یاد بگیریم که با زبان منافع به سراغ کشورهای دیگر برویم، نه با زبان انتظار و توقع.»
به گزارش «نفت ما»، بریکس فرصتهایی بسیار مطلوب برای خنثیسازی اثرات تحریم در اختیار ایران قرار میدهد، اما استفاده از این فرصتها منوط به ایجاد بسترهایی چون تنظیم قوانین پولی و مالی متناسب برای ورود به سازکارهای مالی این اتحادیه از جمله بانک توسعه نوین است. در کنار این مسئله باید با تعریف منافعی مشترک اعضای این اتحادیه را برای همکاریهای اقتصادی با ایران ترغیب و در واقع ناچار کرد.
دیدگاهتان را بنویسید
دیدگاه ها