خدا چگونه قبل از خلقت انسان به او آموزش قرآن داد؟

گروه قرآن و فعالیت‌های دینی خبرگزاری فارس: سوره قمر در واپسین آیات خود، پس از بیان سرگذشت اقوامی که در برابر حق ایستادند، به جمع‌بندی نهایی می‌رسد جمع‌بندی که هم از قدرت مطلق خداوند سخن می‌گوید و هم از فرجام قطعی ظلم و طغیان.بلافاصله در آغاز سوره رحمن نیز فضای قرآن تغییر می‌کند و مخاطب را با جلوه‌ای از رحمت گسترده الهی روبه‌رو می‌سازد. رحمتی که از تعلیم قرآن آغاز می‌شود، به آفرینش انسان می‌رسد و سراسر عالم هستی را دربر می‌گیرد.علامه طباطبایی در تفسیر المیزان این پیوند را بسیار معنادار می‌داند؛ گویی قرآن ابتدا قدرت بی‌پایان خدا را یادآوری می‌کند و سپس نشان می‌دهد که این قدرت، در خدمت رحمت و هدایت بندگان قرار گرفته است.پایان تاریخ با یک فرمانآیات پایانی سوره قمر با این جمله آغاز می‌شود «وَما أَمْرُنا إِلّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ». خداوند تأکید می‌کند که تحقق اراده او به زمان و ابزار نیاز ندارد، فرمان الهی همانند یک چشم بر هم زدن تحقق می‌یابد.مقصود از این تعبیر، سرعت زمانی صرف نیست، بلکه بیانگر آن است که هیچ مانعی در برابر اراده خدا وجود ندارد و میان اراده و تحقق آن فاصله‌ای نیست.این آیه پاسخی به کسانی است که وقوع قیامت یا تحقق وعده‌های الهی را دور از ذهن می‌دانستند. از نگاه قرآن، همان قدرتی که جهان را آفرید، پایان آن را نیز تنها با یک فرمان رقم خواهد زد.

تاریخ، دفتر ثبت‌شده اعمال انسان‌ها استپس از بیان قدرت الهی، قرآن می‌فرماید که «وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ» و سپس می‌افزاید «وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ * وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ».المیزان ذیل این آیات تأکید می‌کند که هیچ عملی در عالم گم نمی‌شود. همه رفتارهای انسان، چه بزرگ و چه کوچک، در نظام دقیق الهی ثبت است. این ثبت تنها برای اطلاع خداوند نیست، بلکه مقدمه تحقق عدالت در قیامت است.در دنیایی که گاهی ظالمان خود را از حسابرسی دور می‌بینند، این آیات یادآور می‌شود که هیچ ظلم، خیانت یا نیکی از قلم نمی‌افتد و پرونده انسان با دقتی فراتر از هر نظام ثبت و بایگانی دنیوی نگهداری می‌شود.سرانجام پرهیزگاران، امنیتی که پایان نداردسوره قمر با تصویری امیدبخش پایان می‌یابد «إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ * فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ».علامه طباطبایی «مَقْعَدِ صِدْقٍ» را جایگاهی می‌داند که هیچ‌گونه زوال، دروغ، اضطراب و ناامنی در آن راه ندارد. انسان مؤمن سرانجام در جوار پروردگار مقتدر قرار می‌گیرد؛ قربی که بالاترین نعمت بهشتی است و همه نعمت‌های دیگر در سایه آن معنا پیدا می‌کند.این پایان‌بندی نشان می‌دهد که مسیر تقوا، تنها به نجات از عذاب ختم نمی‌شود، بلکه مقصد نهایی آن رسیدن به آرامش حقیقی در پیشگاه خداوند است.

نخستین جلوه رحمت، آموزش قرآن پیش از آفرینش انسانبا آغاز سوره رحمن، نخستین کلمه‌ای که شنیده می‌شود، نام خداوند است، «الرَّحْمٰنُ». سپس چهار نعمت بزرگ پشت سر هم بیان می‌شود: «عَلَّمَ الْقُرْآنَ * خَلَقَ الْإِنْسانَ * عَلَّمَهُ الْبَيَانَ».نکته‌ای که المیزان بر آن تأکید فراوان دارد، تقدم «عَلَّمَ الْقُرْآنَ» بر «خَلَقَ الْإِنْسانَ» است. این ترتیب نشان می‌دهد که بزرگ‌ترین جلوه رحمت الهی، هدایت انسان است، نه صرف آفرینش او. انسان برای رسیدن به کمال، بیش از هر چیز به برنامه هدایت نیاز دارد و قرآن همان برنامه کامل زندگی است.خدا قبل از خلقت انسان به او قرآن نیاموخت؛ بلکه قرآن در این آیات به دلیل برتری و اهمیتش، پیش از آفرینش انسان ذکر شده است، نه به خاطر تقدم زمانی. از دیدگاه المیزان، این تقدیم نشان می‌دهد که هدایت، بزرگ‌ترین نعمت الهی و هدف اصلی آفرینش انسان است.همچنین نعمت «عَلَّمَهُ الْبَيَانَ» تنها به سخن گفتن محدود نمی‌شود، بلکه توانایی انتقال مفاهیم، اندیشه و برقراری ارتباط را نیز دربر می‌گیرد نعمتی که زیربنای تمدن انسانی به شمار می‌رود.جهانی که بر پایه نظم و عدالت بنا شده استدر ادامه سوره رحمن می‌خوانیم که «الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ... وَالسَّماءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ».علامه طباطبایی «میزان» را تنها ابزار سنجش اقتصادی نمی‌داند، بلکه قانونی فراگیر برای تعادل سراسر هستی معرفی می‌کند. حرکت خورشید و ماه، رویش گیاهان، برپایی آسمان و حتی روابط اجتماعی انسان‌ها بر پایه همین توازن شکل گرفته است.

به همین دلیل بلافاصله هشدار می‌دهد که «أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ * وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ». یعنی انسان نیز باید همان نظم و عدالت حاکم بر آفرینش را در زندگی فردی، اقتصادی و اجتماعی خود پیاده کند و از هرگونه ظلم و کم‌فروشی بپرهیزد.رحمتی که سراسر جهان را فرا گرفته استآیات ابتدایی سوره رحمن با برشمردن نعمت‌های زمین، میوه‌ها، نخل‌ها، دانه‌های خوراکی و گیاهان خوشبو، تصویری از سفره گسترده نعمت الهی ارائه می‌دهد. در این میان، آیه مشهور «فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ» برای نخستین بار مطرح می‌شود، پرسشی تکان‌دهنده که بارها در این سوره تکرار خواهد شد.این پرسش وجدان انسان و جن را مخاطب قرار می‌دهد تا اعتراف کنند که هیچ‌یک از نعمت‌های پروردگار قابل انکار نیست. سوره قمر با نمایش قدرت خدا پایان یافت و سوره رحمن با نمایش رحمت او آغاز شد، گویی قرآن می‌خواهد به انسان بیاموزد که قدرت الهی هرگز از رحمت جدا نیست.همان خدایی که با یک فرمان، طغیانگران را به سزای اعمالشان می‌رساند، همان پروردگار رحمانی است که بزرگ‌ترین نعمتش را در قالب هدایت، عدالت و قرآن در اختیار انسان قرار داده است.