هزینه بلیت ورود ایران به عصر هوش مصنوعی

به گزارش «نفت ما»، هوش مصنوعی را اغلب به عنوان صنعتی دیجیتال می‌شناسند که صرفا به برق نیاز دارد اما چیزی که واقعیت دارد این است که این صنعت در واقعیت کاملا نیازمند زیرساخت‌های فیزیکی است. در همین راستا و تایید این گزاره، کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل، نوشته است: « بحث عمومی هنوز اغلب هوش مصنوعی را صرفاً یک نرم‌افزار می‌داند، در حالی که این فناوری در عمل یک زیرساخت فیزیکی گسترده است که مراکز داده، تولید برق، سامانه‌های خنک‌کننده، شبکه‌های انتقال، تراشه‌ها، مواد معدنی، زمین و آب را در بر می‌گیرد».
شدت نیاز این صنعت تا جایی بوده است که پژوهشگران سازمان ملل هشدار می‌دهند که مصرف برق و آب مراکز داده تا سال ۲۰۳۰ و در پی افزایش تقاضا برای هوش مصنوعی تقریباً دو برابر خواهد شد.
مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل نیز در گزارشی اعلام کرده است که اگر دولت‌ها به هزینه‌های زیست‌محیطی فزاینده هوش مصنوعی توجه نکنند، گسترش سریع این فناوری می‌تواند فشار زیادی بر منابع محدود زمین وارد کند.
بر اساس این گزارش، مصرف برق کل مراکز داده جهان تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۹۴۵ تراوات‌ساعت خواهد رسید که تقریباً معادل کل مصرف برق سالانه ژاپن است.  همچنین پیش‌بینی می‌شود حدود ۴۰ درصد از این مصرف به کاربردهای هوش مصنوعی اختصاص داشته باشد و مصرف آب مراکز داده به حدود ۹.۳ تریلیون لیتر برسد.
طبق این گزارش، حجم مصرفی آب در سال 2025 در مراکز داده در جهان حدود ۴.۵ تریلیون لیتر بوده که این میزان برای تأمین نیاز بیش از ۶۰۰ میلیون نفر در کشورهای جنوب صحرای آفریقا کافی است.
 
دیتاسنترها چقدر آب و برق می‌خواهند؟

میزان مصرف آب در مراکز داده مبتنی بر هوش مصنوعی به عواملی مانند اندازه مرکز، فناوری خنک‌سازی و موقعیت جغرافیایی آن بستگی دارد. با این حال داده‌های صنعتی نشان می‌دهد مصرف آب یک مرکز داده می‌تواند از چند صد هزار گالن در روز تا چند میلیون گالن در زمان اوج مصرف متغیر باشد.
برای نمونه، یک مرکز داده متعلق به شرکت متا در منطقه نیوتن کانتی روزانه حدود ۵۰۰ هزار گالن آب مصرف می‌کند.
برآوردهای صنعتی نشان می‌دهد یک مرکز داده با ظرفیت ۱۰۰ مگاوات به طور متوسط روزانه حدود دو میلیون لیتر آب مصرف می‌کند؛ رقمی که معادل حدود ۶۰ میلیون لیتر در ماه و نزدیک به ۷۳۰ میلیون لیتر در سال است.
اگر این برآورد مبنا قرار گیرد، به طور تقریبی یک دیتاسنتر ۱۰ مگاواتی روزانه حدود ۲۰۰ هزار لیتر آب مصرف می‌کند، یک مرکز پنج مگاواتی به حدود ۱۰۰ هزار لیتر آب در روز نیاز دارد و مصرف یک دیتاسنتر یک مگاواتی نیز به حدود ۲۰ هزار لیتر در روز می‌رسد.
از نظر مصرف انرژی نیز یک دیتاسنتر کوچک تا متوسط که بین ۵۰۰ تا دوهزار سرور دارد معمولاً بین یک تا پنج مگاوات برق مصرف می‌کند. اگر میانگین سه مگاوات در نظر گرفته شود، مصرف برق چنین مرکزی در حدود ۷۲ مگاوات‌ساعت در روز و نزدیک به ۲۶ گیگاوات‌ساعت در سال خواهد بود.

غول‌های فناوری، انرژی هسته‌ای را در اختیار می‌گیرند

اهمیت تامین برق در حدی است که به یکی از دغدغه‌های اصلی شرکت‌های بزرگ فناوری تبدیل شده است. مایکروسافت برای تامین برق تصمیم گرفته است برای مدت ۲۰ سال کل انرژی تولیدی نیروگاه هسته‌ای «تری مایل آیلند» را در اختیار بگیرد و از تمام خروجی این نیروگاه برای تأمین نیاز دیتاسنترهای هوش مصنوعی خود استفاده کند.
آمازون نیز قراردادی با شرکت Talen Energy برای تأمین ۱۹۲۰ مگاوات انرژی هسته‌ای امضا کرده است تا برق سرورهای وب آمازون و مراکز داده هوش مصنوعی در ایالت پنسیلوانیا تا سال ۲۰۴۲ تأمین شود. طبق برنامه، این انرژی از طریق شبکه برق و نه به‌طور مستقیم از نیروگاه منتقل خواهد شد.
گوگل هم با استارتاپ Kairos Power، توسعه‌دهنده رآکتورهای کوچک مدولار، قراردادی برای تأمین برق مراکز داده و زیرساخت‌های هوش مصنوعی امضا کرده است.

جهان چه راهی را در پیش گرفته است؟  

با افزایش مصرف انرژی در مراکز داده و حرکت شرکت‌های عظیم فناوری به سمت استفاده از نیروگاه‌های هسته‌ای، سیاست‌گذاران به فکر تنظیم‌گری در این بخش افتاده‌اند. به نحوی که اتحادیه اروپا در واکنش به این رشد به تدوین مجموعه‌ای از استانداردهای حداقل بهره‌وری انرژی برای این تأسیسات پرداخته است و هدف از این اقدام را جلوگیری از افزایش فشار بر شبکه‌های برق، مهار رشد انتشار گازهای گلخانه‌ای و حفظ روند گذار به انرژی‌های پاک در کشورهای عضو اعلام کرده است.
همچنین اتحادیه اروپا در حال طراحی نوعی «برچسب پایداری» برای مراکز داده است که شاخص‌هایی مانند مصرف آب، میزان استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و عملکرد زیست‌محیطی را شامل می‌شود. بر اساس این طرح، مراکز داده بزرگ باید اطلاعات مربوط به مصرف انرژی و منابع مورد استفاده خود را به‌صورت عمومی منتشر کنند.
کشورهای حاشیه خلیج‌ فارس که خواهان ورود به این عرصه هستند شروع به اتخاذ تدابیری برای تامین این انرژی کرده‌اند برای مثال عربستان توسعه سریع نیروگاه‌های خورشیدی و بادی را در نظر قرار داده و امارات با راه‌اندازی نیروگاه «براکه» بزرگ‌ترین منبع برق بدون کربن را در خاورمیانه ایجاد کرده است.
 
سناریو ورود ایران به رقابت منطقه‌ای و جهانی

بر اساس برآوردهای منتشرشده توسط وب‌سایت تخصصی iRecruit در حوزه زیرساخت مراکز داده، هزینه ساخت دیتاسنترهای مدرن در سال ۲۰۲۶ بین ۱۰ تا ۲۰ میلیون دلار به ازای هر مگاوات ظرفیت برآورد می‌شود. بر این اساس، احداث یک دیتاسنتر ۱۰۰ مگاواتی برای کاربردهای هوش مصنوعی به سرمایه‌ای در حدود یک تا دو میلیارد دلار نیاز دارد. این رقم تنها شامل هزینه ساخت و زیرساخت‌های اصلی مرکز داده است و هزینه خرید پردازنده‌های پیشرفته هوش مصنوعی، زمین، توسعه شبکه برق و سایر زیرساخت‌های جانبی را شامل نمی‌شود.
با در نظر گرفتن انرژی و حجم سرمایه‌گذاری مورد نیاز برای ورود ایران به این ماجرا، به نظر می‌رسد ایجاد دیتاسنترهای بزرگ و رقابت با قطب‌های جهانی هوش مصنوعی پدیده‌ای دور از ذهن باشد.
شاید به همین دلیل پرسش اصلی دیگر این نباشد که آیا ایران وارد عصر هوش مصنوعی خواهد شد یا نه؛ بلکه این است که آیا کشور می‌تواند زیرساخت‌های انرژی و آب مورد نیاز برای توسعه این فناوری و حتی تأمین نیازهای شهروندان خود را فراهم کند یا خیر؟